📖 Saska Polska - wstęp
Jak przeszliśmy z BOHATERSKIEJ Polski Sobieskiego (1683 - Wiedeń) do UPADŁEJ Polski pod rozbiorami (1795)?
Odpowiedź: 70 LAT ZASTOJU pod rządami saskimi (1697-1763) + końcówka panowania Stanisława Augusta (1764-1795).
KLUCZOWE daty:
• 1683 - Sobieski ratuje Wiedeń. Polska na szczycie.
• 1696 - śmierć Sobieskiego. Zaczyna się kryzys.
• 1697 - wybór Augusta II Mocnego. Saskie panowanie.
• 1733 - śmierć Augusta II, wojna sukcesyjna, w końcu wygrywa August III.
• 1763 - śmierć Augusta III. Koniec dynastii saskiej.
• 1764 - wybór Stanisława Augusta Poniatowskiego. Ostatni król Polski.
• 1772 - I rozbiór. Polska traci 30% terytorium.
• 1791 - Konstytucja 3 Maja (za późno!).
• 1795 - III rozbiór. Koniec.
Dlaczego to ważne?
Saska Polska to LEKCJA - że silne państwo może UPAŚĆ w pokoleniu jeśli:
• Elita jest słaba (obce dynastie, magnaci egoistyczni)
• System jest wadliwy (liberum veto)
• Społeczeństwo nie chce się zmieniać
• Sąsiedzi są SILNIEJSI i chciwi (Rosja, Prusy, Austria)
Ta historia pokazuje że wolność BEZ ODPOWIEDZIALNOŚCI = anarchia. I niepodległość NIE JEST dana RAZ na zawsze.
💪 August II Mocny (1670-1733)
"Mocny" - bo miał SILĘ jak koń. Wyginał gołymi rękami żelazne podkowy! Piękny, wysoki (187 cm - w XVII w.!), kochający luksus.
Ale jako KRÓL Polski - katastrofa.
Kim był?
• Urodzony w Dreźnie (Saksonia - Niemcy)
• Fryderyk August I Wettyn, książę elektor Saksonii
• Katolik (w Saksonii luteranin - przyjął katolicyzm żeby być królem Polski)
• Kochał kobiety, wino, piękne ubrania
Wybór na króla Polski 1697
Po śmierci Sobieskiego - wolna elekcja. Kandydaci:
• Francuski ks. de Conti (faworyt)
• August Mocny (saski)
• Stanisław Leszczyński (polski szlachcic)
August WYGRAŁ, płacąc. W nocy z 27/28 czerwca 1697 r. - SZANTAŻOWAŁ senatorów, rozdawał złoto.
Ale okazało się że CZĘŚĆ szlachty wybrała Contiego! Mieliśmy DWÓCH KRÓLÓW jednocześnie! Wojna domowa. August wygrał siłą.
Wielka wojna północna 1700-1721
August chciał ODZYSKAĆ Inflanty (dzisiejsza Łotwa) od Szwecji. Napadł Karola XII (szwedzkiego króla).
KARA. Karol XII był GENIUSZEM wojennym. Najechał Polskę. Zniszczył wszystko.
• 1704 - Karol odebrał Augustowi tron Polski! Wsadził na niego Stanisława Leszczyńskiego.
• 1709 - Karol XII przegrał z Rosją (Piotr I) pod Połtawą
• August wrócił na tron Polski (1709)
• Polska była ZRUJNOWANA - przez 20 lat wojny na naszej ziemi
Wpływ Rosji
Po Połtawie Piotr I Wielki stał się decydentem w sprawach polskich. Rosja wchodzi POTĘŻNIE.
1717 - tzw. Sejm Niemy. Rosja zmusiła Polskę do ograniczenia armii do 24 000. Dla porównania - Rosja miała 300 000. Polska przestała być mocarstwem.
Luksus i wystawność
August uwielbiał LUKSUS. Wydawał fortuny na:
• Pałace w Dreźnie (Zwinger, Sachsenhausen) - piękne, ale PŁACILI POLSCY PODATNICY
• Uroczystości, bale, polowania
• Kobiety - miał KILKASET kochanek (słynna Aurora von Königsmarck)
• Dzieci - 300 nieślubnych dzieci! (naukowcy się śmieją - raczej 10-30, ale dużo)
Śmierć 1733
Zmarł w Warszawie 1 lutego 1733 r. 62 lata. Otyły, chory na cukrzycę. Zostawił Polskę w chaosie.
😴 August III Sas (1696-1763)
Syn Augusta II Mocnego. Rządził 30 lat (1733-1763). Zapamiętany jako KRÓL-LEŃ.
Wojna o tron 1733-1734
Po śmierci Augusta II - wolna elekcja. Kandydaci:
• Stanisław Leszczyński (polski kandydat, były król 1704-09) - wspierany przez Francję
• August III (saski, syn Mocnego) - wspierany przez Rosję
Szlachta wybrała Leszczyńskiego! 12 września 1733. Ale Rosja wtargnęła z armią. Elekcja zerwana. Siłowo wsadzili Augusta III.
Wojna trwała do 1735 r. Leszczyński uciekł do Francji (córka Maria była żoną Ludwika XV!). August III został królem.
Rządy - "KRÓL LENIUCH"
Co August III robił jako król Polski? PRAWIE NIC.
• Z 30 lat panowania - w Polsce spędził tylko kilka lat. Wolał Drezno.
• NIGDY nie nauczył się polskiego. W ogóle.
• Kochał: polowania, opery, malarstwo
• W Dreźnie zbierał obrazy - galeria saska (dziś jedna z NAJSŁYNNIEJSZYCH w świecie)
• Rządy powierzył Henrykowi Brühlowi - ministrowi SASKIEMU (a nie polskiemu!)
Sejmy
Za Augusta III zwołano 16 sejmów. Wszystkie 16 - ZERWANE przez liberum veto. Żaden nie uchwalił ustaw!
Słynne powiedzenie o tym okresie: "Za króla Sasa, jedz, pij i popuszczaj pasa". Oznacza: czas dobrobytu i hulanki. Ale to był DOBRO SŁABOŚCI - państwo zgniło.
"Saska sjesta"
Czas spokoju, ale i zastoju. Polska drzemała. Sąsiedzi się wzmacniali - Rosja, Prusy (Fryderyk II Wielki), Austria.
Korupcja:
• Rosja płaciła posłom za zrywanie sejmów
• Magnaci dbali o WŁASNE interesy
• Szlachta była przekupywana
Próby reform
Niektórzy polscy myśliciele BUDZILI się:
• Stanisław Konarski (pijar) - reformator szkolnictwa. Collegium Nobilium (1740) - nowoczesna szkoła dla młodzieży szlacheckiej. Uczyła matematyki, języków, mądrego rozumowania.
• Rodzina Czartoryskich ("Familia") - Adam Kazimierz, Michał Fryderyk. Reformatorzy. Chcieli:
- zniesienia liberum veto
- silnej armii (100 000 żołnierzy)
- tronu dziedzicznego
Ale Rosja (Katarzyna II) była przeciw. Każda próba reformy była sabotowana.
Śmierć 1763
5 października 1763 - August III umarł w Dreźnie. Nigdy nie widział Polski przez lata. Zostawił kraj w RUINIE politycznej.
Po jego śmierci - nowa elekcja 1764. Katarzyna II wsadza na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego. On spróbuje naprawić Polskę - ale za późno.
⚠️ Dlaczego Polska upadała? 5 przyczyn
1. LIBERUM VETO
W 1652 r. jeden poseł (Siciński) pierwszy zawołał "Nie pozwalam!" i zerwał sejm. Stało się to ZASADĄ.
Konsekwencje: przez 100 lat (1652-1791):
• 53 sejmy zwołane
• 33 zerwane!
• Państwo nie mogło uchwalać praw - zastój
Rosja płaciła polskim posłom. Jeden kupiony poseł = zerwany cały sejm. Geniusz dla Rosji.
2. WOLNA ELEKCJA
Król w Polsce był WYBIERANY przez szlachtę. W praktyce - kto więcej zapłacił. Polska była towarem na licytacji.
Skutek: królowie OBCY (Sasi, Francuzi). Nie znali Polski. Nie kochali jej. Dbali o SWOJĄ Saksonię.
Porównanie: Francja, Anglia, Rosja - dynastie dziedziczne. Silne państwa. Polska - co nowy król, nowy chaos.
3. SŁABE WOJSKO
Rosja zmusiła Polskę do ograniczenia armii 1717 r. do 24 000 żołnierzy (Sejm Niemy).
Dla porównania:
• Armia Rosji: 300 000 (12x więcej niż Polska!)
• Armia Prus: 180 000 (Fryderyk Wielki - geniusz wojenny)
• Armia Austrii: 150 000
• Armia Francji: 350 000
Polska NIE mogła się bronić. Gdy przyszły rozbiory - nie miała kim walczyć.
4. ANARCHIA SZLACHECKA
Magnaci (rody: Radziwiłłowie, Potoccy, Lubomirscy, Czartoryscy) mieli WŁASNE armie. Czasem większe niż armia państwowa.
• Karol Stanisław Radziwiłł "Panie Kochanku" - 10 tys. własnych żołnierzy, pałace 100 pokoi, tysiące sług
• Rodziny walczyły ZE SOBĄ - sejmiki to były bitwy
• Magnat obrażony na króla - NIE płacił podatków
• Każdy szlachcic miał "wolne" - mógł wetować wyroki sądu o swoje
Efekt: państwo NIE miało władzy. Magnaci = mini-królowie.
5. SŁABE MIASTA I MIESZCZANIE
W zachodniej Europie: rosną miasta, mieszczanie, handel, kapitalizm. W Polsce - OPUSZCZONE miasta po potopie szwedzkim. Mieszczanie bez praw politycznych. Nie mogli kupować ziemi, nie mogli być w sejmie.
Handel - w rękach Żydów (tolerowanych ale ograniczonych). Polacy szlachta - rolnicy, nie biznesmeni.
Gospodarka zastoj. Dochód państwa: 60% Prus. 30% Rosji. 10% Francji.
6. BONUS: PAŃSZCZYZNA
80% Polaków = chłopi. Zmuszeni pracować 3-5 dni w tygodniu dla pana. Bez praw. Bez oświaty. Bez wolności.
Reforma? Niemożliwa - szlachta żyła z pańszczyzny.
Wniosek:
Polska upadła NIE dlatego że była słaba militarnie.
Upadła dlatego że była słaba POLITYCZNIE.
System blokował każdą reformę.
Gdy Katarzyna II, Fryderyk II i Maria Teresa postanowili "podzielić" Polskę - nie było kto się obronić.
Lekcja: SYSTEM MUSI SIĘ ZMIENIAĆ. Inaczej upadnie.