📖 Czemu były te powstania?
Sytuacja po 11 listopada 1918:
Polska odzyskała niepodległość. Ale GRANIC nie miała! Wszystko musiało być wywalczone:
• Z Niemcami - o Wielkopolskę, Pomorze, Śląsk
• Z Czechami - o Zaolzie, Cieszyn
• Z Ukraińcami - o Lwów, Galicję wschodnią
• Z Litwinami - o Wilno
• Z bolszewikami - o Kresy wschodnie (1920 - Cud nad Wisłą!)
4 powstania wywalczyły zachodnie ziemie:
1. Powstanie Wielkopolskie (27.12.1918 - 16.02.1919) - WYGRANE
2. I powstanie śląskie (sierpień 1919) - PRZEGRANE
3. II powstanie śląskie (sierpień 1920) - WYGRANE (cel ograniczony)
4. III powstanie śląskie (maj-lipiec 1921) - WYGRANE
Dlaczego Niemcy nie chcieli oddać tych ziem?
• Wielkopolska - bogaty region rolniczy
• Górny Śląsk - serce niemieckiego przemysłu - 76% kopalni węgla, huty, fabryki
• Pomorze - dostęp do Bałtyku
To były WAŻNE ziemie ekonomicznie. Ale historycznie - polskie. Mieszkali tu Polacy od wieków.
Konferencja Paryska 1919
Polskie postulaty terytorialne reprezentował Roman Dmowski + Ignacy Paderewski. Częściowo udało się przekonać. ALE - niektóre kwestie miano rozwiązać przez plebiscyty (głosowania ludności) lub powstania.
🦅 Powstanie Wielkopolskie 1918-19
Wielkopolska = Poznań + Bydgoszcz + Kalisz + okolice. Pod zaborem pruskim 123 lata. Mocno zniemczona - ale Polacy w większości na wsi i w mniejszych miastach.
26 grudnia 1918 - przyjazd Ignacego Paderewskiego. Pianista światowej sławy. Polski patriota. Symbol Polski na świecie.
Tłum Polaków go wita w Hotelu Bazar w Poznaniu. Niemcy się boją. Polacy wieszają polskie flagi. Niemcy je zrywają.
27 grudnia 1918, ok. 17:00 - WYBUCH POWSTANIA. Strzały na ul. Berlińskiej (dziś 27 Grudnia). Polacy chwytają za broń.
W ciągu kilku dni - opanowują Poznań, Gniezno, Inowrocław. Powstaje Armia Wielkopolska - ok. 70 tys. żołnierzy.
Dowódca: gen. Józef Dowbór-Muśnicki.
Walki
Niemcy nie odpuszczają. Wysyłają wojsko. Walki w styczniu-lutym 1919.
Polacy wytrzymują. Mają poparcie Francji i Anglii.
16 lutego 1919 - ROZEJM W TREWIRZE. Niemcy się poddają. Wielkopolska wraca do Polski!
Skutki
• Cała Wielkopolska (oprócz małej części) - Polska
• Polska zyskuje 26 tys. km² i 1.5 mln ludności
• Bogate ziemie rolnicze, przemysł
• Armia Wielkopolska - 100 tys. doborowych żołnierzy. Pomaga w wojnie z bolszewikami 1920!
To było JEDYNE polskie powstanie ZWYCIĘSKIE w XX wieku przed Solidarnością! Wszystkie inne (listopadowe, styczniowe, warszawskie 1944) - przegrane. Tu - SUKCES.
Pamięć
Pomnik Powstańca Wielkopolskiego w Poznaniu. Muzeum Powstania Wielkopolskiego. Co roku 27 grudnia - obchody.
⚒ I powstanie śląskie - sierpień 1919
Sytuacja na Śląsku
Górny Śląsk - mieszany region. Polacy + Niemcy. Tysiącletnie współistnienie. Bogate kopalnie węgla, huty, fabryki. Serce niemieckiego przemysłu.
Po 1918 r. - Polacy chcą do Polski. Niemcy nie chcą oddawać. Konferencja Paryska postanawia: plebiscyt (głosowanie ludności) - decyzja w 1921 r.
Tymczasem Niemcy prześladują polskich górników. Strajki. Bicia. Aresztowania.
15 sierpnia 1919 - rzezi w Mysłowicach
Polscy górnicy strajkują w kopalni Mysłowice o lepsze warunki. Niemiecka straż otwiera ogień. Ginie 10 osób (w tym 2 dzieci).
Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska decyduje: WYBUCH POWSTANIA.
16 sierpnia 1919 - wybuch I powstania
21 tys. polskich powstańców w pierwsze dni. Atakują niemieckie posterunki. Główne miejsca: Bytom, Pszczyna, Tarnowskie Góry.
Słabe punkty
1. Brak broni - tylko karabiny myśliwskie, mało amunicji
2. Brak koordynacji - powstanie wybuchło spontanicznie
3. Niemcy są silni - 35 tys. żołnierzy regularnej armii Reichswehry
4. Pomoc z Polski - mała. Polska walczy z bolszewikami na wschodzie
24 sierpnia 1919 - klęska
Po 8 dniach walk - Niemcy mają przewagę. Rozejm. Powstańcy mają iść do domów - ale wielu zostanie aresztowanych przez Niemców i zabijanych.
22 tysiące powstańców UCHODZI do Polski (ucieka przez granicę).
Skutki
• I powstanie - PRZEGRANE
• Ale - Niemcy widzą, że Polacy nie odpuszczą
• Naród oburzony - kolejne powstanie wkrótce
⚒ II powstanie śląskie - sierpień 1920
Rok później - 1920
Sytuacja: Polska walczy z bolszewikami (Cud nad Wisłą - 15 sierpnia 1920). Wszystkie siły na wschodzie. Niemcy myślą - "TERAZ jest okazja". Próbują "spacyfikować" Górny Śląsk.
Niemiecka policja masowo aresztuje polskich działaczy. Bicia. Tortury.
17/18 sierpnia 1920 - wybuch II powstania
Polacy się buntują. Ale tym razem - cel OGRANICZONY. Nie chcą rewolucji - chcą tylko:
1. Zlikwidować niemiecką policję
2. Wprowadzić policję polsko-niemiecką (mieszaną)
3. Zatrzymać prześladowania
Walki
Krótkie i sprawne. Powstańcy opanowują kluczowe punkty. Niemcy są zaskoczeni.
Aliancka Komisja Plebiscytowa (Francuzi, Anglicy, Włosi) - decyduje: tak, niech będzie polsko-niemiecka policja.
25 sierpnia 1920 - SUKCES
II powstanie WYGRANE. Cele osiągnięte. Powstaje POLSKO-NIEMIECKA POLICJA na Górnym Śląsku.
Co dalej?
Plebiscyt szykowany na 20 marca 1921. Polacy mają więcej spokoju do prowadzenia kampanii.
Plebiscyt 20.03.1921
1.2 mln osób głosuje. Wynik:
• Polska: 40,3% głosów
• Niemcy: 59,7% głosów
Niemcy chcą wziąć CAŁY Śląsk. Polacy - tylko polską część (gdzie głosowali za Polską).
Aliancka komisja proponuje: Polska dostaje 10% Górnego Śląska (najmniej cennego). Polacy oburzeni!
⚒ III powstanie śląskie - maj-lipiec 1921
Najważniejsze i największe powstanie śląskie.
Po niesprawiedliwym podziale - Polacy buntują się. 2/3 maja 1921 r. - WYBUCH III powstania.
Dowódca: Wojciech Korfanty
Polski Komisariat Plebiscytowy. Mądry polityk i wojskowy. Genialnie organizuje powstanie.
Siły
• Polacy: 60-70 tys. powstańców
• Niemcy: 30-40 tys. Selbstschutz (samoobrony niemieckiej) + tysiące Freikorpsu (paramilitarnej)
Polska oficjalnie NIE pomaga (umowa z aliantami). Ale tysiące "ochotników" z Polski jedzie tam tajemnie.
Pierwsze tygodnie - sukces
Polacy szybko opanowują 60% Górnego Śląska. Bytom, Tarnowskie Góry, Olesno - polskie.
BITWA O GÓRĘ ŚW. ANNY (21-26 maja 1921)
Najważniejsza bitwa. Góra Świętej Anny - religijne miejsce, ważna pozycja strategiczna. Niemcy pod gen. Hoeferem przeprowadzają KONTRATAK.
Krwawa walka - 5 dni. Niemcy ODBIJAJĄ górę. Tracą setki ludzi. Polacy też.
Ale niemieckie postępy ZATRZYMANE. Front się stabilizuje.
Czerwiec 1921 - dalsze walki
Kędzierzyn, Strzelce Opolskie, Olesno - polskie sukcesy. Niemcy zmęczeni.
Aliancka Komisja widzi - Polacy WALCZĄ. Trzeba przedłużyć decyzję na korzyść Polski.
5 lipca 1921 - ROZEJM
Po 9 tygodniach walk - rozejm. Polacy wracają do koszar. Niemcy też.
20 października 1921 - PODZIAŁ ŚLĄSKA
Aliancka Komisja decyduje:
• Polska dostaje 1/3 obszaru Górnego Śląska...
• ...ale z 76% kopalni węgla
• 53% hut żelaza
• 50% kopalni cynku
• Najbogatszą część przemysłową!
SUKCES STRATEGICZNY
To było NAJLEPSZE rozwiązanie dla Polski. Mimo że obszarowo dostaliśmy mniej - dostaliśmy SERCE PRZEMYSŁU.
Bez Górnego Śląska II RP byłaby BIEDNIM państwem rolniczym. Z nim - poważnym graczem przemysłowym.
Skutki
• Katowice, Chorzów, Bytom, Tarnowskie Góry - polskie
• 76% przemysłu Śląska - polskie
• Nowe województwo śląskie
• Tysiące zabitych powstańców - bohaterowie
Korfanty
Główny bohater. Po wojnie - polityk, premier-elekt (kilkukrotnie). Konfliktowany z Piłsudskim. Po zamachu majowym 1926 - prześladowany. Zmarł 1939 r. (przed wybuchem wojny). Pomniki w Katowicach, Bytomiu.