📖 Zapytaj dziadka - o czym ci opowie?
Twoi dziadkowie (ok. 60-80 lat) PRZEŻYLI PRL. Twoi pradziadkowie - też. To CAŁE ICH ŻYCIE.
Zadaj dziadkowi/babci pytania:
1. Jak wyglądały Twoje święta w dzieciństwie?
2. Co było ulubionego jedzenia?
3. Jak wyglądała szkoła?
4. Co oglądaliście w TV?
5. Ile czekaliście na mieszkanie/samochód?
6. Co pamiętasz z dnia 13 grudnia 1981?
7. Co robiłeś 4 czerwca 1989?
8. Jak się zmienił świat po 1989?
Najczęstsze odpowiedzi dziadków:
"Stawaliśmy w kolejkach od 3 rano. Po kilo mięsa. Często nie było."
"Czekaliśmy 10 lat na mieszkanie. W międzyczasie mieszkałam z teściową."
"Gdy kupiłem Fiata - cała ulica się cieszyła. Był na raty 8 lat."
"Telewizję oglądało się wieczorem z sąsiadami - bo nie każdy miał."
"Pomarańcze były raz w roku - przed Bożym Narodzeniem."
"Dżinsy z Peweksu kosztowały fortunę - płaciłeś za nie nauczycielską pensję 3 miesięczną."
Ale nie zawsze było źle!
Dziadkowie często mówią: "A przecież w PRL były WSPANIAŁE rzeczy":
• Bezpieczne osiedla - dzieci biegały same po podwórku
• Solidarność międzyludzka - pomagaliśmy sobie
• Wspólne gotowanie, wspólne spanie u kogoś
• Nie było telefonów - ludzie się więcej spotykali
• Szkoły były rygorystyczne ale uczyły ciężkiej pracy
• Sport - piłka ręczna, siatkówka w szkole obowiązkowa
💡 Prosta prawda:
PRL to były 45 lat. BYŁO różnie - stalinizm (50-56), odwilż (56-70), Gierek (70-80), Jaruzelski (80-89). Każdy etap inny. Dziadkowie pamiętają swoje dzieciństwo - i to często są ciepłe wspomnienia mimo trudności systemu.
📋 Kartki i kolejki - symbole PRL
Od połowy lat 70. aż do 1989 r. - brakowało WSZYSTKIEGO. Gospodarka centralnie planowana NIE działała.
Kartki reglamentacyjne (1981-1989)
Każdy obywatel dostawał co miesiąc książeczkę z kartkami. Oto normy:
Ale kartki to DOPIERO zaczątek. Trzeba było STANĄĆ W KOLEJCE.
Kolejki - sport narodowy PRL
Wiedziano że coś wyrzucą do sklepu - tłumy. Ludzie:
• Ustawiali się od 3-5 rano
• Pisali numery na dłoniach markerem
• Tworzyli "komitety kolejkowe" - żeby pilnować kolejności
• Czekali 5-8 GODZIN
• Potem sprzedano - po 30 minutach TOWAR SIĘ KOŃCZYŁ
Mamy z pracy wracały pół dnia w kolejce. Dzieci czekały same w domu.
Kolejka po papier toaletowy!
Brzmi śmiesznie - ale to PRAWDA. Papier toaletowy był luksusem. Gdy pojawiał się w sklepie - tłum. Kupowało się 20 rolek naraz. Na długą półkę w łazience.
Jeśli go nie było - używano gazety. Serio.
PEWEX - sklep za dolary
W PRL były SPECJALNE sklepy "Pewex" (Przedsiębiorstwo Eksportu Wewnętrznego). Można tam było kupić ZACHODNIE towary - ale NIE za złotówki! Za:
• Dolary USA
• Bony dolarowe PeKaO
Co można było kupić? Coca-Cola, Marlboro, Levi's, Sony, Adidas, czekoladki Milka.
Zwykły Polak - nie miał dolarów. Dolary mieli:
• Emigranci (wysyłali rodzinie)
• Marynarze (przywozili)
• Aktywiści partyjni (dostawali przydziały)
• Sportowcy wracający z Zachodu
Rezultat: powstały "dwie Polski" - normalna (złotówkowa) i "dolarowa". Kto miał dolary - żył jak w Niemczech. Kto nie - stał w kolejkach.
📺 Kultura PRL
Mimo komunizmu - w PRL powstała BARDZO bogata kultura. Artyści mieli mniejszą wolność - ale tworzyli genialne rzeczy.
📺 TELEWIZJA
2 kanały: TV1 i TV2. Nie było reklam do 1989 r.
Kultowe seriale:
• "Czterej pancerni i pies" - seriat o polskich czołgistach II wojny (z ZSRR). Ulubiony całej Polski.
• "Stawka większa niż życie" - polski szpieg Hans Kloss w Niemczech
• "07 zgłoś się" - kryminał, porucznik Borewicz
• "Dom" - epos o warszawskiej kamienicy
• "Klan", "M jak miłość" - już po PRL
Kabarety:
• "Kabaret Starszych Panów" - Wasowski + Przybora. Wzorzec wyrafinowanego humoru.
• Tey - Zenon Laskowik
• Olga Lipińska
Dla dzieci:
• "Miś Uszatek" - wieczorynki
• "Bolek i Lolek", "Reksio", "Zaczarowany ołówek", "Pszczółka Maja"
• "Plastusiowa pamiętnik", "Akademia pana Kleksa"
🎬 FILMY
Polska szkoła filmowa była ŚWIATOWA. Reżyserzy:
• Andrzej Wajda - "Człowiek z marmuru", "Człowiek z żelaza", "Ziemia obiecana"
• Krzysztof Kieślowski - "Dekalog", "Trzy kolory"
• Roman Polański - "Nóż w wodzie" (potem Hollywood: "Chinatown", "Pianista")
• Jerzy Skolimowski, Andrzej Munk
Wielu dostawało nagrody w Cannes, Wenecji, Oscara.
🎵 MUZYKA
• Czesław Niemen - "Dziwny jest ten świat"
• Maryla Rodowicz - popularna piosenkarka
• SBB, Budka Suflera - rock
• Maanam, Lady Pank, Republika, Perfect - lata 80.
• Jacek Kaczmarski - "Mury" (hymn Solidarności)
📚 LITERATURA
• Stanisław Lem - "Solaris", "Cyberiada" - najsłynniejszy polski pisarz science-fiction
• Tadeusz Konwicki - "Mała apokalipsa"
• Marek Hłasko - kultowy
• Ryszard Kapuściński - reportaże z Afryki, Iranu
Bibuła / drugi obieg
Wiele książek było CENZUROWANYCH. Wydawano je NIELEGALNIE - "bibuła". Drukowano na prywatnych drukarkach, rozprowadzano pod ławą.
Co było zakazane? Wspomnienia ofiar sowieckich, prawdziwe informacje o Katyniu, polscy pisarze na emigracji (Gombrowicz, Miłosz).
🎒 Szkoła w PRL
Szkoła podstawowa była 8-letnia (1-8). Potem liceum lub technikum. Na studia szło 5-10% uczniów (mniej niż dziś).
Typowy dzień ucznia:
1. Apel poranny - klasa staje w rzędzie, śpiewa hymn, słucha ogłoszeń
2. Lekcje - 45 minut, 10 minut przerwy
3. Na stołówce obiad "szkolny" - gruba zupa, ziemniaki, coś na szaro
4. Po lekcjach - świetlica (dla dzieci pracujących rodziców)
Obowiązkowe przedmioty z PRL:
• Język rosyjski - 6-7 klasa + dalej. Każdy Polak uczył się rosyjskiego!
• "Przysposobienie obronne" - obronność, wiedza wojskowa
• "Wychowanie patriotyczne" - głównie o ZSRR i socjalizmie
• NIE BYŁO religii (wprowadzono 1990 r.)
• NIE BYŁO angielskiego (wprowadzono masowo dopiero w latach 90.)
Stroje:
• Obowiązkowy fartuszek/sweter z tarczą szkolną
• W czwartki / piątki - strój galowy (biała koszula, ciemne spodnie/spódnica)
• Obowiązkowy wygląd - chłopcy krótko ostrzyżeni, dziewczyny włosy upięte
Propaganda w szkole:
• Portrety Lenina, Stalina (do 1956), później tylko przywódców partii
• "Apele ku czci" - Rewolucji Październikowej, narodzin Lenina, Stalina
• "Akcje polityczne" - poparcia rządu, potępienia imperializmu
• ZHP-Harcerstwo Socjalistyczne - obowiązkowo!
Ocenianie:
Ocena 1-5 (jak dziś, ale 2 = słaby, 3 = dostateczny). W 1991 r. wprowadzono 1-6.
Świadectwa wydawane ręcznie pismem nauczyciela. Podpisywane przez dyrektora. Kartkowy papier.
Szkoły "prywatne" - brak!
Do 1989 r. wszystkie szkoły były państwowe. Nie było szkół prywatnych, społecznych. Pierwsze powstały w 1990-91 r.
Studia:
• 5-6 lat magisterskie (jednolite)
• Obowiązkowe praktyki robotnicze
• Nakaz pracy - po studiach musiałeś iść tam gdzie Cię wysłali (często na koniec Polski)
• Nauka BEZPŁATNA - to jedna z dobrych stron PRL
📅 Koniec PRL - 1989
Dlaczego PRL upadła?
1. Gospodarka - centralne planowanie NIE działa. Brak rzeczy, kolejki, bieda. Zachód - 5x bogatszy.
2. Kościół - nigdy nie dał się skomunizować. Jan Paweł II od 1978 - wsparcie moralne.
3. Solidarność 1980 - 10 mln członków. Robotnicy przeciwko "robotniczej" partii.
4. Stan wojenny 1981 - nie rozwiązał problemu, tylko go odroczył.
5. Gorbaczow w ZSRR - pierestrojka, głasnost. Pozwolił państwom bloku na reformy.
6. Kryzys gospodarczy lata 80. - PRL bankrutuje. Nawet Jaruzelski rozumie - trzeba coś zmienić.
Kalendarium 1989:
Co zmieniło się od 1990 r.?
• Rzeczy W SKLEPACH - bez kolejek!
• Swoboda podróżowania - bez paszportów socjalnych
• Wolne wybory
• Prywatne firmy
• Dostęp do zachodniej kultury
• Prawa człowieka
• Kościół w szkole
• Angielski zamiast rosyjskiego
• Mobilność społeczna
Ale też problemy:
• Wielkie bezrobocie (zamknięto fabryki PRL)
• Prywatyzacja "dziwna" (niektórzy dużo zarobili, inni nic)
• Rosnące nierówności
• Emigracja zarobkowa na Zachód
Dziś
Polska od 2004 r. w UE. Mamy swobody zachodnie. Ale wielu dziadków mówi: "W PRL było trudniej, ale lepiej się rozumieliśmy".
PRL to HISTORIA - ani czarna, ani biała. To 45 lat ŻYCIA milionów Polaków. Warto pamiętać.