📖 Czym jest Konstytucja?
Konstytucja RP = NAJWAŻNIEJSZE prawo w Polsce. Wszystko inne (ustawy, rozporządzenia) musi być z nią ZGODNE.
Obowiązuje od 2 kwietnia 1997 r. Polacy ZATWIERDZILI ją w referendum (głosowanie ogólnopolskie). Składa się z preambuły + 13 rozdziałów + 243 artykuły.
Co jest w Konstytucji?
• Ustrój państwa - jak są wybory, kto rządzi
• Prawa obywateli - wolność słowa, prawo do nauki, do sądu
• Obowiązki - obrona ojczyzny, podatki, przestrzeganie prawa
• Symbole - godło, flaga, hymn
• Język - polski
• Stosunek do religii - świeckie państwo, ale wolność wyznania
Trzy najważniejsze zasady:
1. Polska to REPUBLIKA (władza wybierana, nie dziedziczona)
2. Polska to DEMOKRACJA ("Władza zwierzchnia w RP należy do Narodu" - art. 4)
3. Polska to PAŃSTWO PRAWA ("Wszyscy są równi wobec prawa" - art. 32)
Zmiana Konstytucji jest BARDZO trudna - wymaga 2/3 głosów Sejmu i większości Senatu.
🏛 Władza ustawodawcza - Sejm i Senat
Parlament Polski to Sejm + Senat. Razem TWORZĄ prawa (ustawy).
SEJM:
• 460 posłów
• Wybierani na 4 lata
• Wybory PROPORCJONALNE (głosujesz na partię, miejsca dzieli się proporcjonalnie)
• Próg wyborczy: 5% (partia musi mieć więcej żeby wejść)
• Marszałek Sejmu - prowadzi obrady
SENAT:
• 100 senatorów
• Wybierani na 4 lata
• Wybory WIĘKSZOŚCIOWE (jeden okręg = jeden senator)
• Marszałek Senatu
Jak powstaje ustawa?
1. Ktoś wnosi projekt (Rada Ministrów, posłowie, prezydent, 100 tys. obywateli)
2. Sejm głosuje 3 razy (3 czytania)
3. Senat ma 30 dni - przyjmuje, wnosi poprawki lub odrzuca
4. Ustawa wraca do Sejmu - może odrzucić poprawki Senatu (większością 3/5)
5. Prezydent podpisuje (lub wetuje, lub kieruje do TK)
6. Publikacja w Dzienniku Ustaw - wchodzi w życie
Posłem może być obywatel od 21 r.ż. Senatorem od 30 r.ż.
👑 Władza wykonawcza - Prezydent
Prezydent RP = głowa państwa.
Wybór:
• Na 5 lat
• Maksimum 2 kadencje (10 lat)
• Wybór BEZPOŚREDNI - wszyscy obywatele głosują
• Próg: 50% + 1 głos. Jeśli nikt nie ma - druga tura między dwoma najlepszymi
• Kandydat musi mieć min. 35 lat
Uprawnienia:
• Reprezentuje Polskę za granicą
• Zwierzchnik Sił Zbrojnych
• Mianuje ambasadorów
• Może WETOWAĆ ustawy (Sejm odrzuca veto większością 3/5)
• Może skierować ustawę do Trybunału Konstytucyjnego
• Ogłasza wybory parlamentarne
• Ułaskawienia (przebaczenie skazanym)
• Zwołuje pierwsze posiedzenie nowo wybranego Sejmu
• Mianuje sędziów (na wniosek KRS)
Prezydent NIE rządzi codziennie - to robi premier i rząd. Prezydent to bardziej "strażnik konstytucji" i reprezentant.
Prezydenci III RP: Wałęsa (1990-95), Kwaśniewski (95-2005), Kaczyński (2005-10), Komorowski (2010-15), Duda (2015-25), Nawrocki (od 2025).
💼 Władza wykonawcza - Rząd
Rada Ministrów (rząd) = codzienne rządzenie Polską.
Skład:
• Prezes Rady Ministrów (premier) - szef rządu
• Wicepremierzy
• Ministrowie (ok. 17-20): obrony, finansów, zdrowia, edukacji, spraw zagranicznych...
Jak powstaje rząd?
1. Po wyborach parlamentarnych Prezydent wskazuje kandydata na premiera (zwykle z partii która wygrała)
2. Premier proponuje skład rządu
3. Rząd składa wniosek o wotum zaufania w Sejmie
4. Sejm głosuje - większość = rząd "stoi"
Co robi rząd?
• Kieruje administracją publiczną
• Tworzy projekty ustaw
• Wydaje rozporządzenia (szczegóły wykonania ustaw)
• Realizuje budżet państwa
• Polityka zagraniczna, gospodarcza, społeczna
• Bezpieczeństwo państwa
Rząd odpowiada przed Sejmem - ten może go odwołać przez "wotum nieufności". Wymaga większości głosów + wskazania nowego premiera (tzw. konstruktywne wotum nieufności).
⚖️ Władza sądownicza
Wyroki w Polsce wydaje się "w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej". Sędziowie są NIEZAWISLI - nikt nie może im rozkazywać jak orzekać.
Hierarchia sądów:
1. Sądy rejonowe (najniższe) - drobne sprawy
2. Sądy okręgowe - poważniejsze sprawy + apelacje od rejonowych
3. Sądy apelacyjne - apelacje od okręgowych
4. Sąd Najwyższy - kasacja, ujednolicanie orzecznictwa
Specjalne organy:
• Trybunał Konstytucyjny - bada CZY USTAWY są zgodne z KONSTYTUCJĄ. 15 sędziów wybieranych przez Sejm na 9 lat.
• Trybunał Stanu - sądzi NAJWYŻSZE OSOBY w państwie (prezydent, premier, ministrowie) za naruszenia Konstytucji
• Sąd Najwyższy - najwyższy sąd w sprawach cywilnych i karnych
• NSA (Naczelny Sąd Administracyjny) - skargi obywateli na urzędy
Twoje prawa w sądzie:
• Domniemanie niewinności ("każdy jest niewinny dopóki nie udowodni mu się winy")
• Prawo do obrony i adwokata
• Prawo do dwóch instancji
• Sprawa publiczna (otwarta dla wszystkich)
WAŻNE: wyroki sądu są OSTATECZNE. Prezydent nie może ich zmienić. Rząd nie może ich zmienić. Tylko inny sąd (wyższej instancji) lub TK.